નીલાંચલ પર્વત (અથવા નીલાચલ પર્વત) પવિત્ર ઉડીશા રાજ્યના પુરી શહેરમાં આવેલું છે. અહીં ભગવાન જગન્નાથજીનું પ્રખ્યાત મંદિર આવેલું છે, જે ભારતના ચાર ધામોમાંથી એક છે.
“નીલાંચલ”નો અર્થ છે “નીલું પર્વત”, અને માન્યતાઓ પ્રમાણે આજ પર્વત પર જગન્નાથ મંદિરનું નિર્માણ થયું છે. આજકાલ એ એક ઉંચા મંચ જેવી રચના જેવી લાગે છે, પણ ધાર્મિક ગ્રંથો પ્રમાણે, એ એક પવિત્ર પર્વત હતો જે કાળક્રમે જમીનમાં સમાઈ ગયો છે.
શ્રી યાત્રાનું રહસ્ય (શ્રી યંત્ર / શ્રી ચક્ર) : જગન્નાથ મંદિરમાં રહેલું સૌથી રહસ્યમય તત્વ છે – શ્રી યંત્ર (કે જેને શ્રી યાત્રા પણ કહે છે), જે અંગે માન્યતાઓ છે કે તે મંદિરના ગર્ભગૃહના તળે ગાઢ જમીનમાં દફન કરાયેલું છે.કથાઓ અનુસાર, એ યંત્ર આદિ શંકરાચાર્ય કે કોઈ તંત્ર સાધકો દ્વારા સ્થાપિત કરાયું હતું.એ એક શક્તિપૂર્ણ જ્યોમેટ્રિકલ ચિહ્ન છે, જે બ્રહ્માંડ, શક્તિ અને શિવ-શક્તિના મિલનને દર્શાવે છે.
શ્રી યંત્ર નું આધ્યાત્મિક અને તાંત્રિક મહત્વ :શ્રી યંત્રની હાજરી મંદિરને આધ્યાત્મિક ઉર્જાનું કેન્દ્ર બનાવે છે.કહેવાય છે કે મંદિરનું ધ્વજ પવનની વિરુદ્ધ દિશામાં લહેરાય છે, અને મંદિરના મુખ્ય ગુમ્બજની છાંયા નથી પડતી, તેનું કારણ શ્રી યંત્રની શક્તિ છે.મંદિર પર સ્થિત સુદર્શન ચક્ર પણ આ શક્તિ સાથે જોડાયેલું માનવામાં આવે છે.પણ શ્રી યંત્રના વિસ્તાર પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે , મંદિરના તળભાગમાં આવેલી યંત્રસ્થિતિને કોઈપણ ખોલવા, ખોદવા પર મનાઈ છે.માન્યતાઓ પ્રમાણે, જ્યાં જ્યારે યંત્રને ખોલવાની કોશિશ થઈ છે, ત્યાં અપશકુન અથવા દુર્ઘટનાઓ સર્જાઈ છે.તેથી આ યંત્ર મંદિરનું એક રહસ્યમય તત્વ બની ગયું છે.
નવકલેબર વિધિ સાથે જોડાણ : નવકલેબર એ વિધિ છે જ્યાં દર 12–19 વર્ષે જગન્નાથ, બલભદ્ર અને સુભદ્રાની મૂર્તિઓ બદલવામાં આવે છે. એમાં “પ્રાણ પ્રતિષ્ઠા” થતી હોય છે, જે શ્રી યંત્રની શક્તિ સાથે સંબંધિત માનવામાં આવે છે.કેટલાક શાસ્ત્રોમાં નેલાંચલને ભગવાન વિષ્ણુના સુદર્ષન ચક્રનું સ્થાન માનવામાં આવ્યું છે.કેટલીક કથાઓમાં એવું પણ કહેવામાં આવે છે કે ભગવાન શિવએ અહીં ભગવાન જગન્નાથ (વિષ્ણુ)ની આરાધના કરી હતી.
નીલાંચલ પર્વત માત્ર ભગવાન જગન્નાથનું ધામ જ નથી, પરંતુ એ પ્રાચીન કાળથી ગુપ્ત તાંત્રિક અને સાધનાત્મક ક્રિયાઓનું પણ કેન્દ્ર રહ્યું છે.
૧.ગુપ્ત સાધના શું છે? ગુપ્ત સાધના એ એવી તાંત્રિક અથવા આધ્યાત્મિક સાધનાઓ છે જે સામાન્ય લોકોની નજરથી છુપાયેલી રહે છે.આ સાધનાઓ મુખ્યત્વે રાત્રિના સમયે, મૌન અને ગુપ્ત સ્થાનોમાં કરવામાં આવે છે.
૨. શ્રી યંત્ર સાથે ગુપ્ત સાધના નાતો : મંદિરની તળહેટીમાં સ્થાપિત શ્રી યંત્ર દ્વારા તાંત્રિકો અને સાધકો ખૂબ જ ઊંડી આધ્યાત્મિક સાધના કરે છે.માનવામાં આવે છે કે શ્રી યંત્રનાં 9 ત્રિકોણો અને 43 નાના ભાગો દરેક એક વિશિષ્ટ શક્તિ કેન્દ્ર છે, જેના આધારે ચક્રસાધના થતી હોય છે.
કેવી રીતની સાધનાઓ થાય છે? કામાક્યા, તારા, બગલામુખી જેવી દશ મહાવિદ્યાઓની આરાધના અહીં ગુપ્ત રીતે કરવામાં આવતી હોવાની લોકકથાઓ છે.અપાર શક્તિ પ્રાપ્ત કરવા, અંતર્મુખ દર્શન, ઓઝા / દેવચરણ બની શકાય એવી ક્ષમતા પ્રાપ્ત કરવા માટે સાધનાક્રમ કરવામાં આવે છે.અહીં જયાદુર્ગા તાંત્રિક પરંપરા, શ્રીવિદ્યા ઉપાસના, અને શ્રીચક્ર ન્યાસ જેવી યોગ-તંત્ર શૈલીઓના ગુપ્ત ઉપાસકો વર્ષોથી શાંતિપૂર્વક સાધના કરે છે.
શક્તિપીઠ અને યંત્રસ્થળ તરીકે નીલાંચલ અનેક સંતો અને તાંત્રિકો નીલાંચલ પર્વતને સક્રિય શક્તિપીઠ માને છે.અહીં સાધના કરનારને અંતઃપ્રકાશ, દિવ્ય દર્શન અને આત્મબોધ મળે છે — એવું કહેવાય છે. સારાંશરૂપે — ગુપ્ત સાધના અને શ્રી યંત્રનું અગમ્ય સંબંધ.
તત્વ વિશેષતા : ગુપ્ત તાંત્રિક સાધના તાંત્રિક માર્ગ દ્વારા દેવીઓની આરાધના.શ્રી યંત્ર સાથે જોડાણ ચક્રસાધના અને યંત્રન્યાસ વિધિ.ગુપ્ત ઉપાસના સ્થાન માત્ર નિર્વિઘ્ન સાધકો માટે શક્ય.અંધારું અને મૌન જરૂરી રાત્રિ દરમ્યાન શક્તિપ્રાપ્તિ માટે દિવ્ય અનુભવ આત્મબોધ, તૃતીય નેત્ર જાગૃત કરવાનું સાધન શ્રદ્ધાળુઓથી છુપાવાયેલું રહસ્યમય સ્થાન : મંદિરમાં સાધારણ ભક્તો માટે આ ગુપ્ત સાધનાપ્રદેશ ખુલ્લો નથી.મંદિરના પૌરાણિક વિધાન અનુસાર, જે કોઈ આ તાંત્રિક માર્ગમાં વિઘ્ન નાંખે છે કે તેના પર પ્રકાશ પાડવાનો પ્રયાસ કરે છે, ત્યારે દુર્ઘટનાઓ સર્જાઈ છે — એવી દંતકથાઓ પ્રચલિત છે.
તાંત્રિક શાસ્ત્ર અનુસાર, “શક્તિની ઉપાસના ગૂપ્ત રહેવી જોઇએ” – એ સિદ્ધાંત અહીં અભ્યાસમાં મૂકાય છે.ભક્તિ જ્યાં મૌનમાં રમે છે અને તંત્ર જ્યાં પ્રકાશ પામે છે – એ છે નીલાંચલની ભૂમિ.” ભક્તિ શક્તિ અને તંત્ર આ છે ત્રિલોકના તાળાનું રહસ્યમય તાળું છે.
